Русский язык
"Аҩны ргылан Д.И.Гәлиа иааихәаз аучасткаҿы 1912 шықәсазы. Убри ашықәс инаркны иҧсҭазаара далҵаанӡа Аҧсны жәлар рпоет, аҧсуа милаҭ литеартуреи атеатри рышьаҭаркҩы Д.Гәлиа иҭаацәеи иареи абри аҩнаҿы инхон. Араҟа ирызҳаит уи иҧацәа – аиҳабы, еицырдыруа асовет шәҟәыҩҩы, асахьаҭыхҩы Гьаргь Гәлиеи, аиҵбы – 37-тәи ашықәсқәа раан “жәлар раҕа” ҳәа ирӡыз, анаҩс Аџьынџьтәылатә еибашьраан хабарда ибжьаӡыз, анџьныр Владимир Гәлиеи. Иара убас араҟа илызҳаит, лыҧсҭазаара зегьы ари аҩны аҿы илхылгеит Д.И.Гәлиа иҧҳа заҵәы – еицырдыруаз арҵаҩы, акыр шықәса ари аҩны-амузеи еиҳабыс иамаз Т.Д.Гәлиа.
Иахьа уажәраанӡагьы аҧшәмацәа анынхоз еиҧшҵәҟьа еиқәырханы иаагоу ари аҩны амемориалтә қәыҧшылараҿы иумбарц залшом мазара дук змамыз, аҭаацәа реиҳабы ирҵаҩратәи, илитература- ҭҵаарадырратә усура иаҭныҵуаз ада хашәалахәык змамыз аҭаацәа рыбзазаашьа. Аеқспозициатә уадақәа урыҩнысны ианубо, еилукаауеит заҟа амҽхак ҭбааз, ган рацәала еиларсыз аҧсуа литература ашьаҭаркҩы, арккаҩы Дырмит Гәлиа иусура.
Д.И.Гәлиа – хазы игоу дунеиуп, уи – зеиҧшыҟам цәырҵроуп аҧсуа культура аҭоурых аҿы. Аҧсуа литература ашьаҭаркҩы, Аҧсны жәлар рпоет, аҧсуа нбан аиқәыршәаҩ, жәлар рырҵаҩы, аетнограф, аҭоурыхҭҵааҩы, алингвист, афольклорҭҵааҩы, раҧхьатәи еиҭаҵуа аҧсуа театртә гәыҧ еиҿызкааз, иаҧызҵаз, раҧхьаӡа акәны аҧсышәала ицәажәаз агазеҭ “Аҧсны” аҧҵаҩы, аредактор хада.Гәлиа ихәышҭаара - Аҧсны ахаҭа иасимволуп. Уи иахьа уажәраанӡагьы излеибаркыу зыжәлар рхьааи зыҧсадгьыл абзиабареи рыла иҭәыз апоет ихәыцрақәа рыла ауп.
Дырмит Гәлиа иҩны адунеи атәылақәа рҿы ирацәаны ирдыруеит, апоет сасра иҭаауан адунеи аҿы еицырдыруаз ашәҟәыҩҩцәа, акультура аусзуҩцәа, арҿиаҩцәа. Уи ари аҩны аҿы дынхон 1912 шықәса инаркны 1960 шықәсанӡа – иҧсҭазаара аҕьырак. Аҩны-амузеи аҧҵан 1974 шықәсазы апоет и-100 шықәса хыҵра инақәыршәаны. Араҟа – Д.Гәлиа дахьынхоз аҩны афотосахьа.
Д.Гәлиа икабинет аҿы. Ари акабинет сасааирҭасгьы иҟан, аҩны иацҵаны иадҟаҵалан 1949 шықәсазы. Араҟа асимволтә ҵакы змоу акакәны иҟоуп иахьа уажәраанӡагьы амца зҭарҵо, ауаџьаҟ:
“Аҧсы ҭоуп Сара схәышҭаара.
Уи уажә еиҳа иҧшӡахеит.
Аҕацәа идырбгаз,
Уала еиқәхаз,
Схәышҭаара ҟаимаҭ” (Д.Гәлиа ипоема “Сара схәышҭаара аҟнытә).
Апоет аус ахьиуаз, дзыдтәалаз астол иқәгылоуп ачернилаҭра, иара убас иҧа Гь.Гәлиа ҳамҭас ииҭаз ашәҟәы – Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар; акабинет иҩнагылоуп адивани, акреслақәеи, астол гьежь хәыҷи – ари ауадаҿы акәын Д.Гәлиа аҧсуа шәҟәыҩҩцәа, иара убас еицырдыруа асасцәа лассы-лассы иахьидикылоз ; аҭӡамцқәа ирҿаҟаҵоу ашәҟәықәҵарҭақәа рҿы иҟоуп Д.Гәлиа ихатәы библиотека, тематикала еиуеиҧшым ашәҟәқәа – арҵагақәа инадыркны асахьаркыратә литература аҟынӡа.Араҟа ихадоу еқспонатны иҟоуп авитрина иҵахҩоу 1925 шықәсазы иҭжьыз Д.Гәлиа ишәҟәы “Аҧсны аҭоурых” 1 атом; Ари ауадаҿы иара убасгьы игылоуп апианино “Лира” (Д.И.Гәлиа имаҭа Дима Гәлиа даныхәыҷыз амузыкатә школ ашҟа дныҟәон, уи апианино иара изы иаархәеит.
Азал уаахьадәылҵуа аверандаҿы игылоуп Д.Гәлиа лассы-лассы дзықәтәалоз акресла-уаргьала .
Аҭӡамц аҿы икнаҳауп аукраин сахьаҭыхҩы А.Горбенко авторс дызмоу Д.Гәлиа ипортреҭ;
Акоридор Д.Гәлиа ихаан сасааирҭаны иҟан. Уажәы араҟа аҭӡамцқәа рҿы икыдуп Д.Гәлиеи еицырдыруа аурыс, иара убас аҳәаанырцәтәи ашәҟәыҩҩцәеи акультура аусзуҩцәеи ахьеицҭыху апортретқәа.
Аҭӡамцқәа рҿы икыдуп Гьаргь Гәлиа даныхәыҷыз карандашьла иҭыхымҭақәа, иара убас уи авторс дызмоу “Аб ипортреҭ”.
Араҟа ицәыргақәҵоуп 1954 шықәсазы еицырдыруа аурыс шәҟәыҩҩы К.Симонов Д.Гәлиа имширазы ҳамҭас ииҭаз китаитәи ачықьмаџьа. Араӡны иалху аҭаҭыныжәгақәа рсериа – урҭ зегьы ҳамҭақәоуп.
Араҟа ицәыргақәҵоуп М.В.Морозова Д.Гәлиа ҳамҭас илҭаз ачернилаҭра. Гьаргь Гәлиа иаб данҧсы ашьҭахь маркатылла иамихыз ихцәы ашьыҵәра. Аеқспозициатә залқәа зегьы ашәҟәыҩҩы иусура аҟәшак налкааны, темак иазкны еиҿкаауп.
Аҩбатәи аихагылаҿы актәи азал аҿы иубоит аҧсуа ҵаралашара раҧхьатәи ахыҵхырҭа – 1862 шықәсазы Услар еиқәиршәаз раҧхьаӡатәи аҧсуа нбан аҧҵара, Иара араҟа икыдуп уи анбангьы Услар ипортреҭгьы. Ари азал аҿы иаарҧшуп амҳаџьырра атема, икыдуп ахсаала, ажәлар ахьынтәықәырцоз амшын агаҿа узырбо апортретқәа. Урҭ мшынла изгоз аҕбақәа рсахьақәа, игәаҟны иҟоу ауаа амшын аҧшаҳәаҿы. Д.Гәлиа игәалашәарақәа зну анапылаҩырақәа, уи иажәеинраала “Сыҧсадгьыл”:
“Сыхаара сыҧсадгьыл,
Иҟалазеи закәызеи?
Иуҧшаауазеи, иуцәыӡзеи,
Абас улахь зеиқәузеи!?\Нхыҵҟа ицаз угәырҩома,
Мшын нырцә иҟоу уџьабома?
Сылашара сыҧсадгьыл,
Абас улахь зеиқәызеи?...” Ари азал аҿы иара убасгьы икыдуп Д.Гәлиа иаҳәшьа гәакьа лнапала илҧаз ауарҳал хәыҷы. Ауада егьи аган зегьы ннакылоит аҧсуа жәлар рыбзазара атәы зҳәо амаҭәарқәа: жәлар рмилаҭтә музыкатә инструментқәа – аҧхьарца, аҩымаа уҳәа, иара убасгьы аҩны ахархәара змаз амаҭәарқәа: ақәаб, амҵәышә, абаҩи ашыци ирылху амҳаҵәқәа убас агьырҭгьы. Ашә авараҿы аҭӡаҿы икыдуп Д.Гәлиа Ашьхаруаа рышкол дшалгаз атәы зҳәо аршаҳаҭга. Иара убас араҟа икыдуп Гәлиа иашьа еиҵбы Иван Гәлиа иеизигоз аҧсуа лакәқәа реизга ашәҟәы. Анаҩс икыдуп Д.Гәлиа хаҭала иидыруаз, дзыҽцәажәахьаз аҧсуа жәаҳәаҩцәа ҟазацәа рфотосахьақәа. Аҩбатәи аихагыла аҩбатәи азал аҿы иаабоит Д.Гәлиа К.Маҷавариани дицырхырааны 1892 шықәсазы иаҧырҵаз анбан. Иара убас араҟа иҟоуп Д.Гәлиа аус ахьиуаз аҧсуа школқәа зегьы рсиа, асахьақәа. Д.Гәлиа аҧсуа милаҭ маҭәа ишәҵаны ипортреҭ. Анаҩс иубоит хәыҷы-хәыҷла раҧхьатәи арккаҩы иааиҵагылаз иҩызцәа рфотосахьақәа: А.М.Ҷоҷуа, Ф.Ешба, П.Ҷараиа. Араҟа иҟоуп Гь.Чачба ипортреҭгьы. Анаҩстәи аҭӡы азкуп Д.Гәлиа аҭҵааратә-ларҵәаратә литература аганахьала иеиҭагамҭакәа. Даҽа ҭӡык ааныркылоит Д.Гәлиа аҧсшәахь иеиҭеигахьаз адинхаҵаратә литература. Иара убас Аҟәатәи аепархьиа аиҳабы апап Дмитри Маан ипортреҭ. Араҟа икнаҳауп апоет уамашәа бзиа иибоз икабеи ихҭырҧеи, иҧшәма ҧҳәыс Елена Андреи-иҧҳа лкәадыри.
Аҩбатәи аихагылаҿы ахҧатәи азал – Д.Гәлиа иҧҳәыси иареи ахьышьҭалоз руада акәын. Иахьа уажәраанӡагьы иаанханы иҟоуп изыниалаз ркаруаҭ, ршқаф, ателевизор, аха ицәыргақәҵаӡам, арестоврациа рҭахуп азы. Уажәазы ари ауадаҿы ицәыргақәҵоуп Д.Гәлиа раҧхьатәи исахьаркыратә шәҟәы “Ажәеинраалақәеи ахьӡыртәрақәеи”. Авараҿы - 1913 шықәсазы иҭыжьыз “Арҧызбеи аҧҳәызбеи рысалам шәҟәы” – уи алоуп аҧсуа литератураҿы абзиабаратә лирика ахы шакыз. Аҭӡаҿы икыдуп Дырмит Есыф-иҧеи Елена Андреи-иҧҳаи рчара аҟнытә афотосахьа. Иара 37 ш. ихыҵуеит, лара – 16. Дырмит изы ари ҩынтәтәи ҧҳәысаагароуп. Раҧхьатәи иҧшәма ҧҳәыс – Чхьеиӡе ҧҳан – ахшароура дахыҧсааит. Ари ауадаҿы иара убасгьы ицәыргақәҵоуп аҧсуеи ақырҭуеи абызшәақәа рыҟнытә иеиҭагамҭақәа рекземплиарқәа.
Ари ауадаҿы хадара зуа еқспонатны иҟоуп -Д.Гәлиа иҭижьуаз раҧхьатәи аҧсуа газеҭ “Аҧсны”. Иара араҟа ицәыргақәҵоуп раҧхьатәи аҧсуа ажәабжь “Атәым жәҩан аҵаҟа” анапылаҩыра ацыҧҵәаха.
Ари азал уанаадәылҵуа алахьеиқәҵаратә уада ыҟоуп. Уи кадифа еиқәаҵәала иҭалаҳауп, ҧенџьыргьы амам, араҟа ицәыргақәҵоуп Д.Гәлиа данҧсы ашьҭахь Гәлиа ипремиа алауреат Гиви Рухаӡе иҟаҵамҭоу апоет исабрада.
Актәи аихагылаҿы аҧсуа шәҟәыҩҩцәа ирызкуаеқспозициатә Зал ду аҿы ицәыргақәҵоуп 1920-1932 шш. рзтәи аҧсуа бызшәеи алитературеи ирызку ахрестоматиақәа, Д.Гәлиа ҳамҭас ианаршьахьаз адыргақәеи, амедалқәеи, ашәҟәқәеи. Д.Гәлиа идрама “Анаурқәа” анапылаҩратә цыҧҵәаха; Шь.Русҭавели, Д.Чонкаӡе, Н.Некрасов рырҿиамҭақәа аҧсшәахь реиҭагарақәа; Д.Гәлиа иҭҵаарадырратә усумҭақәа – “Аорфографиа”, “Атерминологиа”,аҧсуа грамматикеи Аҧсны аҭоурыхи ирызку аматериалқәа;
Иара убас араҟа ашәҟәыҭрақәа рҿы иқәгылоуп аҧсуа литература аклассикцәа рышәҟәы лыҧшаахқәа.
“Бзазара имоуп згәы иҭоу зегь зҿы иззарҳәауа,
Зҿы иҭыҵуа ырҧшӡаны, ирҟәышганы изызҳәауа,
Дгыларада, цәшәарада, дасу рыграқәа дзырбауа,
Аиашахь дгыланы, ахәахәа иацәзыршәауа”.