Аҧсуа
Самсон Ҷанба ирҿиамҭақәа рсценатә ҧсҭазаара аҭоурых аҟнытә хҭысқәак... 22.07.2016

Самсон Ҷанба ирҿиамҭақәа рсценатә ҧсҭазаара аҭоурых аҟнытә хҭысқәак...

Аҧсуа сахьаркыратә литература аҭоурых аҿы иналукааша аҭыҧқәа руак ааникылоит зырҿиаратәи зыҧсҭазаартәи мҩа даҽаӡәы итәык еиҧшымкәа ишьақәгылаз ашәҟәыҩҩы, адраматург Самсон Ҷанба. Уи иоуп раҧхьаӡагьы иҵәатәы шьаҟаны Дырмит Гәлиа иааиҵагылаз, иеидара ицеиҩызшаз. Самсон Ҷанба ирҿиара ҳаналацәажәо, аханатәгьы иаҳгәалашәозароуп уи шиакәу раҧхьаӡа ихацзыркыз амилаҭтә драматургиа. Самсон Ҷанба иқәашьмызт ауаҩы иқәра наӡа нҵны, ихы нықәҵаны идунеи аҧсахра. (Ҩажәатәи ашәышықәса гәымбалџьбара аан уи зқәашьымхаз аҧсуа рҿиаретә интеллигенциа рхаҭарнакцәа рхыҧхьаӡара уаацәшәартә еиҧш ирацәоуп.) Уи 51 шықәса днарҭысуаны еиҧш ауп “ажәлар раҕа" ҳәа дышдырӡыз. Аха рацәак иаумхаз ишықәсқәа ирылагӡаны дзыхьӡаз, иаҳзынижьыз иааџьоушьартә еиҧш ирацәоуп. Еиҳаракгьы адраматургиа аганахьала.

Азҿлымхара ду аҵоуп Самсон Ҷанбеи Аҧсуа театри реизыҟазаашьа. Ҳәарада, зынӡаскгьы машәырла иҟамлаӡеит уи ари атеатр ихьӡ ахҵара. Ииашоуп, уи иҩымҭа раҧхьа асцена ианықәдыргылеи атеатр ихьӡ анахырҵеи рыбжьара ибжьысит трагедиала иҭәыз арҿиаҩы ду иҧсҭазаара. Уи аамҭа ибжьанакит Самсон Ҷанба “жәлар раҕа” ҳәа ахьӡ бааҧсы ихҵаны ишьреи “жәлар рҵеи лаша” ҳәа азхаҵара ду иҭареи.

Аинтерес зҵо, макьанагьы цқьа иҭҵаам акакәны иҟоуп атема - Самсон Ҷанбеи Аҧсуа театри. Убри инадҳәаланы исҭахуп иаҳгәалаҳаршәар аҧсуа театр аҭоурых аҟнытә хҭысқәак. Урҭ хымҧада еидыркылоит аҧсуа сахьаркыратә литературеи амилаҭтә театри рышьақәгылараҿы злагала рацәоу ҩыџьа ахацыркҩцәа дуқәа – Дырмит Гәлиеи Самсон Ҷанбеи.

... 1925 шықәса инаркны, еиҭаҵуа ҳәа изышьҭаз аҧсуа театртә коллектив лассы-лассы аҳҭны қалақь Аҟәа, ақалақьтә хәаҧшцәа рҿаҧхьа ақәгылара иалагеит. Уи анапхгаҩцәа – Дырмит Гәлиеи, Кондрат Ӡиӡариеи, Владимир Кривцови рҿаҧхьа иқәгылеит имариам азҵаара – арепертуар арҿыцра, аспектакльқәа рсахьаркыратә ҩаӡара ашьҭыхра. Абри аус аҟны зегь раҧхьаӡагьы азҿлымҳара ҷыда зырҭоз ашьақәгылара иаҿыз амилаҭтә аоригиналтә драматургиа акәын. 1926-1927 шықәсқәа рзтәи атеатртә сезон азы аҧсуа театр сахьаркыратә напхгаҩыс даҭан аурыс режиссиор В.Кривцов. Уи иоуп раҧхьаӡа аҧсуа профессионалтә сценаҿы С.Ҷанба идрама “Амҳаџьыр” ықәзыргылаз.

Самсон Ҷанба амҭа кьаҿк иалагӡаны атеатр азы иаҧиҵеит апиесақәа “Аҧсны-Ҳанум”, “Кьараз”, “Анцәа Саваоф”, “Иҳаҩсхьоу амшқәа рахьтә акы”, Ыы, Аллаҳ, Аллаҳ!” уҳәа егьырҭгьы. С.Ҷанба ибзианы идыруан аҧсуа қыҭа аҧсҭазаара, уи асоциалтә ҭагылазаашьа, аҧсуа нхаҩы иҟазшьа, ихымҩаҧгашьа, ихәыцшьа, иҧсихологиа, ииумор иацу аҷыдарақәа. Убри азоуп уи иҩымҭақәа “Сабду ихәышҭаара ахаҳә”, “Сеидыҟ” уҳәа аинсценировкақәа рзуны асценаҿы изықәдыргылоз, апрофессионалтә театр ашьақәгылара аан уи арепертуар иагәыцәны изыҟаз.

Аҧсуа жәлар Х1Х ашәышықәса аҩбатәи азыбжазы ирзыҟалаз атрагедиа аазырҧшуаз С.Ҷанба идрама “Амҳаџьыр” – ХХ ашәышықәса 20-тәии 30-тәии ашықәсқәа рзы зегь реиҳа аларҵәара змаз пиесан. Аҧсны иҟамзар ҟаларын хаҧшьгаратә театртә коллективк уи иалхны аспектакль ықәзмыргылацыз. Иара В.Кривцов ихаҭагьы ари апиеса аурыс театр аҿы иқәиргылахьан “Баҭал” ҳәа ахьӡҵаны. 1918 шықәсазы иҩыз ари арҿиамҭа, Д.Гәлиа иҭижьуаз агазеҭ аҿы икьыҧхььын 1919 шықәсазы. В.Кривцов Аҧсуа театр аҿы иқәиргылаз аспектакль “Амҳаџьыр” апремиера мҩаҧысит рашәара 27, 1928 шықәсазы. Ари арыцхә атеатрҭҵааҩцәа Аҟәатәи аҧсуа профессионалтә стационартә театр иамшираны ирыҧхьаӡоит. Аспектакль “Амҳаџьыр” апремиера анымҩаҧысуаз ишрыдыркылаз, атеатр аҿы иҟаз атмосфера атәы ибзиаӡаны еиҭаҳәоуп, иахьазы ишахәҭоу еиҧш иӡыргам, аха аҧсуа милаҭтә драматургиа аҭҵаараҿы зџьабаа рацәоу аҵарауаҩ, абаҩхатәра ду злаз алитератураҭҵааҩы Владимир Ӡаӡ-иҧа Дарсалиа ишәҟәы “Аҧсуа советтә литература” аҿы: «Автор молча и сосредоточенно, не выдавая своих чувств, наблюдал за игрой артистов. А на сцене стремительно разворачивались события, печальные картины сменялись оптимистическими, просветленными. Но вот спектакль окончен. После минутной паузы театр взорвался бурей аплодисментов. Автора потребовали на сцену… Смущенный С.Чанба, руками указывал на артистов…»

В.Кривцов Аҧсуа театр аҟнытә данца ашьҭахь, уа сахьаркыратә напхгаҩыс даиуит Вахтанг Гаррик ҳәа апсевдоним змаз ақырҭуа режиссиор Вахтанг Вачнаӡе. Уи аҟаза ду, Малыи театр асахьаркыратә напхгаҩыс иҟаз арежиссиор Сумбатов-Иужин иҵаҩы иакәын. Уи Аҧсныҟа данаа, ара ҩызцәас ишьҭихит, дырзааигәахеит аҧсуа рҿиаратә интеллигенциа рхаҭарнакцәа, аҧсуаа рҭоурыхи ретнографиеи аинтерес кны, аҭҵаара иҽазикит. В.Гаррик Аҟәатәи Аҳәынҭқарратә театр аҿы иқәиргылаз аспектакльқәа зегьы ирылукаауа иҟан 1929 шықәсазы зыпремиера мҩаҧысыз, С.Ҷанба идрамала иқәыргылаз аспектакль “Амҳаџьыр”. Убри ашықәсан атеатр гастроль ҳасабла раҧхьаӡа акәны ицеит Баҭымҟа – аспектакльқәа ҩба – С.Ҷанба “Амҳаџьыри” Ӡаӡ Дарсалиа “Ажәытәра иагази” рыманы.

Аҧсуа театр аҭоурых иазҿлымҳау зегьы ибзианы ирдыруеит Аҧсуа милаҭтә театр ашьақәгылараҿы Раҧхьатәи Аҧсуа театртә студиа иааннакылаз аҭыҧ. Уи аҭоурых бзианы иҭҵаауп М.Лакрбеи, А.Аргәыни рышәҟәқәа рҿы, иара саргьы акьыҧхь аҿгьы, ателехәаҧшра алагьы изныкымкәа сазааҭгылахьеит. Араҟа иазгәасҭарц исҭаху акызаҵәыкоуп – ари астудиа асценатә ҧсҭазаара злахацыркыз С.Ҷанба ирҿиамҭа алоуп. Абҵара 27 1931 шықәсазы имҩаҧысит С.Ҷанба ифырхаҵаратә драма иалхны, Васили Домогаров иҵаҩцәа – астудиаа рымчала иқәыргылаз аспектакль “Кьараз” апремиера. Уи ҭоурыхтә хҭыс дууп – ахәаҧшцәа рзал аҿы итәаны аспектакль иахәаҧшуан асценаҿы зхаҿсахьақәа аадрыҧшуаз афырхацәа, Нестор Лакоба аҧхьа днаргыланы.

1937 шықәсазы аҧсуа актиор, арежиссиор Кадыр Корал-оглы атеатр аҿы дырҩегьых дазыхынҳәит С.Ҷанба идрама “Амҳаџьыр”. Атеатрҭҵааҩцәа ишазгәарҭо ала, уи ақәыргыламҭа уаанӡатәиқәа акыр ирылыҳәҳәо иҟан. Аха уи ашьҭахь дук мырҵықәа адрама автор ихаҭа иеиҧш, уи аспектакль ақәыргылаҩгьы “жәлар раҕа” ҳәа ахьӡ ҿаасҭа ихҵаны ддырӡит.

1966 шықәсазы, С.Ҷанба дандыриаша, Аҧсны ауаажәларра раҧхьаӡа акәны ныҳәак еиҧш иазгәарҭеит еицырдыруа аҧсуа шәҟәыҩҩы, адраматург, ауаажәларратә усзуҩы и-100 шықәсахыҵра. Иара убри ашықәсан ауп Аҧсны аиҳабыра иҟарҵаз ақәҵарала Аҧсуа театр уи ихьӡ анахҵазгьы. Аамҭакала уи асценаҿы имҩаҧысит С.Ҷанба иҩымҭақәа рыла иқәыргылаз аспектакльқәа ҩба рыпремиера – “Аҳ Саваоф” ықәиргылеит арежиссиор Хәыта Џьапуа, “Амҳаџьыр” – Михаил Мархолиа. Арежиссиор М.Мархолиа даҽазныкгьы дазыхынҳәит С.Ҷанба ирҿиамҭа. С.Ҷанба иповест “Сеидыҟ” иалхны адраматург, атеатрҭҵааҩы А.Аргәыни арежиссиор М.Мархолиеи ирҩит апиеса ҿыц. Аҧсуа сценаҿы уи ықәыргылан 1972 шықәсазы, СССР ашьақәыргылара 50 шықәса ахыҵра аламҭалазы. Авторцәа ринтерпретациала, афырхаҵа хада Сеидыҟ ихаҿсахьа зынӡа даҽакала иаарҧшуп. Аспектакль аҿы уи зхатә џьабаала инхо-инҵуа, адгьыл ақәаарыхра бзиа избо, аха асовет аамҭа здызымкылаз, аколнхара иацәтәыму уаҩуп. Араҟа зегь раҧхьаӡагьы иаабо аамҭа еиҭакра дуқәа ирыҵадырӡуа, зыҧсҭазаара уадаҩу аҧсуа нхаҩы идрама ауп. Уи иҩныҵҟатәи идрама, иҭагылазаашьа иацу ауадаҩрақәа агәрагара аҵаҵаны, баҩхатәрала иааирҧшит СССР жәлар рартист Шәарах Ҧачалиа. Сгәы иаанагоит ари аспектакль ибзианы иаҳнарбоит ҳәа аклассик иҩымҭа иаҵаҵәаху акырӡа ишырацәоу, уи аамҭа цыҧхьаӡа, ахааназгьы иҳанаҳәо шыҟоу, актуалра шамоу.

Абар уажәшьҭа 40 шықәса иреиҳауп Аҧсуа театр асценаҿы Самсон Ҷанба ирҿиамҭак ықәыргыламижьҭеи. Сгәанала, атеатр ашьақәгылара зыхьӡ адҳәало, уи зыхьӡ аху аҟаза, аҧсуа милаҭтә драматургиа ашьаҭаркҩы, адраматург-аклассик ирҽиамҭа иалху аспектакль атеатр арепертуар аҟны иҟазароуп. Уи атеатр ахаҭа ахьӡ ҳаранакуеит, азҿлымҳара еиҳанатәуеит, аклассик ақьаад аҟны мацара акәымкәа ҳазҭагылоу ҳаҧсҭазаара дахәҭакны, иҧсы ҭаны дҳаланаргылоит. Убри инадҳәаланы хымҧада узеигәырҕьаша хҭысуп Аҧсуа театр арежиссиор Алхас Шамба С.Ҷанба идрама “Амҳаџьыр” иалхны аспектакль ҿыц ақәыргылара нап ахьаиркыз. Исҭахуп атеатр артистцәеи арежиссиор ҿеи ирзеиҕьасшьарц абри аус ду аҟны иреиҕьу ақәҿиарақәеи аманшәалареи!

Светлана Қәарсаиаҧҳа

Д.Гәлиа иҩны-амузеи аиҳабы, атеатрҭҵааҩы

Возврат к списку